قناعت و صرفه‌جویی ابعاد مختلفی دارد که در اسلام نیز به آن اشاره شده است. مهم‌ترین موضوعات آداب مربوط به این مسئله را به طور خلاصه مرور می‌کنیم:

۱. تعریف و جایگاه قناعت

 قناعت یعنی رضایت به روزی مقدر خدا و چشم ندوختن به مال دیگران. رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می‌فرمایند: «ثروتمند واقعی کسی است که به آنچه دیگران دارند، دل نبندد» (نه کسی که مال فراوان دارد).

۲. تعریف و جایگاه صرفه‌جویی

صرفه‌جویی یعنی میانه‌روی در خرج کردن و پرهیز از اسراف و نیز بخلِ افراطی.  قرآن می‌فرماید: «نه دستت را (از بخل) به گردن ببند و نه آن را یکسره گشاده دار» (سوره اسراء، آیه ۲۹).

۳. رابطه قناعت با آرامش روان

قناعت، دل را از حرص، حسادت و نگرانیِ همیشگی نجات می‌دهد. امیرالمومنین علی (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «قناعت، ثروتی است که هرگز تمام نمی‌شود».

۴. رابطه صرفه‌جویی با مدیریت مالی

هزینه‌ها را باید با درآمد تنظیم کرد و از خریدهای غیرضروری و تشریفاتی پرهیز نمود. در سیره اهل بیت (علیهم السلام) تأکید شده که خرج زندگی را بر اساس نیاز واقعی، نه تجمل، برنامه‌ریزی کنید.

۵. ممنوعیت اسراف در اسلام

اسراف یعنی خرج کردن بیش از حد نیاز. در قرآن نیز این عمل به شدت نکوهش شده و اسرافکار، «برادران شیطان» خوانده شده است (سوره اسراء، آیه ۲۷)؛ بنابراین هرگونه افراط در خوردنی، پوشیدنی و حتی مصرف آب، اسراف محسوب می‌شود.

۶. قناعت به معنای دست کشیدن از تلاش نیست

برخلاف تصور اولیه از مفهوم قناعت، تلاش برای کسب روزی حلال، عبادت است و قناعت به این معنا نیست که انسان از کار کردن دست بکشد. بلکه یعنی اگر درآمد کم است، با صرفه‌جویی مدیریت شود و اگر زیاد است، حقوق واجب (زکات و...) پرداخت و باقی را بدون اسراف مصرف کرد.

۷. پرهیز از چشم و هم‌چشمی

دشمن قناعت و صرفه‌جویی، چشم و هم‌چشمی است. مقایسه زندگی خود با ثروتمندان، ریشه ناسپاسی و نارضایتی است؛ بلکه توصیه شده در مقام مقایسه، زندگی خود را با محروم‌ترین افراد بسنجید.

۸. پیامدهای عملی در زندگی روزمره

تهیه فهرست خریدِ ضروری، پیش از رفتن به بازار، پرهیز از اسراف در مهمانی‌ها، و دورریز نکردن غذا؛ همچنین پرهیز از خرید کالاهای لوکس و غیرضروری که نه از روی نیاز؛ بلکه برای خودنمایی خریداری می‌شوند و نیز مدیریت مصرف آب و برق و پرهیز از اسراف در منابع عمومی، از مهم‌ترین موارد صرفه‌جویی است.