هجرت امام رضا (علیه‌السلام) از مدینه به مرو به‌دستور و اجبار مأمون که به ماجرای ولایتعهدی امام رضا (علیه‌السلام) انجامید، یکی از مسائل بحث‌برانگیز تاریخ اسلام و مهم‌ترین دوره زندگی امام رضا (علیه‌السلام) تلقی شده است. گفته شده که هجرت حضرت از مدینه به مرو، علاوه بر تأثیر سیاسی که در رابطه با پذیرش ولایت‌عهدی از سوی امام رضا (علیه‌السلام) داشته، تأثیر قابل توجهی در روند رشد تشیع در ایران داشته است. هجرت علویان به ایران و تأثیر معنوی سفر امام (علیه‌السلام) و حرم ایشان در ایران، از دیگر تأثیرات این هجرت برشمرده شده است. مهم‌ترین رخداد مسیر هجرت امام رضا (علیه‌السلام) از مدینه به مرو را صدور حدیث سلسلة الذهب از سوی امام (علیه‌السلام) دانسته‌اند.

به گزارش منابع، مأمون به مأموران خود دستور داد امام رضا (علیه‌السلام) را از مسیری به خراسان بیاورند که از مراکز شیعه‌نشین عبور نکند؛ زیرا از قیام علویان بیم داشت؛ به همین دلیل، دستور داده شد امام (علیه‌السلام) را از طریق کوفه و عراق نیاورند؛ بلکه از طریق بصره، خوزستان، فارس و یزد به نیشابور و سپس به مرو ببرند.

در برخی منابع، زمان حرکت امام (علیه‌السلام) از مدینه به خراسان آخر سال ۲۰۰ق ذکر شده است. مسیر هجرت امام به این شرح بوده است: مدینه، نقره، هوسجه، نباج، حفر ابوموسی، بصره، اهواز، بهبهان، اصطخر، ابرقوه، ده‌شیر (فراشاه)، یزد، خرانق، رباط پشت بام، نیشابور، قدمگاه، ده سرخ، طوس، سرخس و مرو. برای هجرت امام رضا (علیه‌السلام) از مدینه به خراسان، مسیرهای دیگری هم در منابع آمده، از جمله مسیری که از کوفه و قم می‌گذرد. این نقل‌ها مورد انتقاد برخی محققان قرار گرفته است؛ از نظر آنان، حرکت امام (علیه‌السلام) در این مسیر خلاف دستور مأمون به فرستادگانش، مبنی از عدم عبور امام (علیه‌السلام) از مناطق شیعه‌نشین است. همچنین، برخی مناطقی که در این نقل‌ها برای فرود آمدن کاروان امام (علیه‌السلام) از آن‌ها یاد شده، در مسیر مدینه به بصره هستند و نه در مسیر مدینه به کوفه.